"Bu normal mi?": belirtileri üç kademede okumak

Gebelikte her yeni his aynı soruyu doğurur: Bu normal mi? Bu sitedeki her dersin sonunda o dönemin belirtileri üç kutuya ayrılmış olarak duruyor: normal, dikkat, acil. Her sayfanın sağ üst köşesindeki kırmızı düğmenin açtığı Acil durum sayfası da aynı mantıkla kurulu. Bu ders o mantığı anlatıyor: kutular neden üç tane, belirsiz bir durumda hangisini seçiyoruz ve bir belirtiyi hekime nasıl tarif ediyorsunuz.

Üç kademe

1. Olağan. Gebeliğin beklenen, can sıkıcı ama zararsız belirtileri: bulantı, yorgunluk, sık idrara çıkma gibi. Bir sonraki muayenede söyleyin; daha önce bir şey yapmanız gerekmez.
2. Dikkat: aynı gün. Hemen tehlike oluşturmayan, ama ertesi güne bırakılmaması gereken belirtiler: hafif kanama, idrarda yanma, 24 saattir hiçbir şey tutamamak gibi. Aynı gün hekiminizi arayın. Mesai saatleri dışındaysanız beklemek yerine hastanenizin doğumhanesini ya da acil servisini arayın.
3. Acil. Annenin ya da bebeğin hayatını tehdit edebilecek belirtiler. Bunlarda ya 112’yi ararsınız ya da beklemeden hastaneye gidersiniz.

Bu üçlü ayrım bize özgü değil. İngiltere’nin ulusal sağlık hizmeti NHS, gebelik sayfalarını tam bu biçimde kurar: “acil olmayan öneri”, “acil öneri” ve “999’u arayın” başlıklı kutular^3,2. Sağlık Bakanlığı’nın rehberi de hem gebeye anlatılacak tehlike işaretlerini hem de gebenin acilen sevk edilmesini gerektiren durumları ayrı ayrı sayar¹. Rehber, gebeye ve ailesine acil bir durumda ne yapacaklarının önceden anlatılmasını da istiyor¹. Bu dersin ve acil durum sayfasının amacı tam olarak bu.

Şüphede bir üst kademe

Bir belirtinin hangi kutuya girdiğinden emin olmadığınızda bir üst kutuyu seçin. Nedeni basit: İki hata eşit değil. Gereksiz bir telefon ya da hastane ziyareti size birkaç saate mal olur. Kaçırılan bir acil durum ise çok daha ağır sonuçlar doğurabilir.

Sağlık kurumları da açıkça aynı şeyi söylüyor:

• NHS, gebelik boyunca kaygılandığınız her an sağlık ekibine ulaşabileceğinizi, bir sonraki randevuyu beklemek zorunda olmadığınızı vurguluyor⁴.
• Ne yapacağınızı bilmiyorsanız danışma hattını, hayati tehlike olduğunu düşünüyorsanız 999’u, yani bizdeki 112’yi aramanızı istiyor².
• ABD Hastalık Kontrol Merkezi (CDC) de olağandışı ya da sizi kaygılandıran bir şey yaşarsanız görmezden gelmemenizi öğütlüyor⁷.

Bu sitenin acil durum listesi de aynı kuralla hazırlandı: Kaynaklar bir belirtiyi farklı kademelere koyuyorsa, daha temkinli olanı seçtik. Örneğin baldırda ağrı, kızarıklık ya da şişlik için Sağlık Bakanlığı rehberi acil sevk öngörüyor¹; bu yüzden listede “hemen hastane” kademesinde.

Bir durumu ayrıca vurgulayalım: bebeğin hareketleri. Hareketleri hissetmeye başladıktan sonra hareketler azalır, durur ya da alışılmış düzeni değişirse, ertesi günü beklemeden, gece yarısı olsa bile arayın⁵. Hareketleri saymanız gerekmez; önemli olan bebeğinizin olağan düzenini bilmek⁵.

Bir belirtiyi nasıl tarif edersiniz?

Telefonda ya da acil serviste söyleyeceğiniz ilk birkaç cümle çok şeyi belirler. CDC’nin gebeler için hazırladığı konuşma rehberi şu kalıbı öneriyor⁷:

• “Gebeyim. Son adetimin ilk günü … idi.” (ya da “… haftalık gebeyim”)
• “… (belirti) yaşıyorum. … gibi hissettiriyor.”
• “… saattir / gündür sürüyor.”
• “Vücudumu tanıyorum ve bu bana normal gelmiyor.”

Rehbere göre gebe olduğunuzu mutlaka söyleyin, kullandığınız ilaçları belirtin ve not alın⁷. Şunları da eklemek işe yarar: belirti ne zaman başladı, giderek artıyor mu, yanında başka bir şey var mı (ateş, kanama, ağrı), şimdiye kadar ne yaptınız.

Görüşmenin sonunda şu üç soruyu sormak, ne yapacağınızı netleştirir^8,7:

1. Asıl sorun ne olabilir?
2. Şimdi ne yapmam gerekiyor?
3. Hangi durumda tekrar aramalı ya da hastaneye gelmeliyim?

Türkiye’de kime, nasıl?

• 112: Bütün acil numaralar 112’de toplandı. Arama cep telefonundan da sabit hattan da ücretsizdir ve arayanın konumu otomatik olarak belirlenir⁹. Hayati tehlike düşündüğünüz her durumda bu numarayı arayın.
• Hastanenizin doğumhanesi ya da acil servisi: “Hemen hastane” kademesindeki belirtiler için. Rehber, gebeye izlendiği kuruluşun telefonunu içeren bir randevu kartı verilmesini öngörüyor¹; o numarayı telefonunuza kaydedin.
• Aile hekiminiz ya da kadın doğum hekiminiz: “Aynı gün” kademesi için, mesai saatlerinde.
• ALO 184 SABİM: Sağlık sistemiyle ilgili bilgi almak, şikâyet ve öneri iletmek için bir hattır¹⁰. Bir belirtinin ne anlama geldiğini sormak için değil.
• 114 Ulusal Zehir Merkezi: Yanlışlıkla bir ilaç ya da kimyasal madde alındığında 24 saat danışılabilir¹¹.

Derine inAlıştırma: hangi kademe?

Önce kendiniz düşünün, sonra cevaba bakın.

1. 7. hafta. Sabahları bulantı var, gün içinde az az yiyebiliyor. Olağan. Bir sonraki muayenede söyleyin; M3.6’daki öneriler işe yarayabilir.
2. 8. hafta. Çamaşırda hafif pembe bir leke, ağrı yok. Dikkat. Aynı gün hekiminizi arayın³.
3. 10. hafta. Karnın bir tarafında giderek artan şiddetli ağrı, omuz ucunda ağrı, baş dönmesi. Acil. 112’yi arayın; dış gebeliğin işareti olabilir. Ayrıntılar M1.H06’da.
4. 12. hafta. İdrar yaparken yanma. Dikkat. Aynı gün hekiminizi arayın; tedavi gerektiren bir idrar yolu enfeksiyonu olabilir.
5. 30. hafta. Bebek bugün her zamankinden çok daha az hareket etti. Acil. Beklemeden doğumhaneyi arayın ya da hastaneye gidin⁵.
6. Herhangi bir hafta. Geçmeyen şiddetli baş ağrısı ve bulanık görme. Acil. Beklemeden hastaneye gidin; preeklampsinin işareti olabilir⁶.