9. hafta: Parmaklar belirginleşiyor

Gebeliğin 9. haftası, döllenmeden sonraki yedinci haftaya denk gelir. Aradaki iki haftalık fark, gebelik yaşının son adetten sayılmasından kaynaklanır. Bu hafta embriyo yaklaşık bir santimetre uzar, elleri kürekten parmaklara geçer ve kalbinin karıncıkları birbirinden ayrılır. Ama haftanın asıl dersi küçük bir ayrıntıda saklı: vücut şeklini yalnızca hücre ekleyerek değil, bazı hücreleri ortadan kaldırarak da veriyor.

Ultrason kaydı: Mikael Häggström · CC0 · Wikimedia Commons

Gerçek görüntüyü gösterBu fotoğraf, bir dış gebelik ameliyatında alınan ve patoloji incelemesi için fotoğraflanan gerçek bir embriyoya ait. Yaşı, fotoğrafı çeken patoloğun boyut ve gelişim özelliklerine dayanan tahmini.

Fotoğraf: Ed Uthman · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ne kadar büyük?

Bu haftalarda boy, başın tepesinden kuyruk sokumuna kadar ölçülür. Bacaklar henüz kısa ve kıvrık olduğu için baştan topuğa ölçmek anlamlı olmaz. Bu ölçünün adı baş-popo uzunluğuBaş-popo uzunluğu (CRL)crown–rump lengthEmbriyonun ya da fetüsün başının tepesinden kuyruk sokumuna kadar olan uzunluk. Bacaklar henüz kıvrık ve kısa olduğu için ilk trimesterde boy bu şekilde ölçülür; gebelik yaşını belirlemekte kullanılır.Sözlükte açKapatdur (CRL, crown–rump length). 9+0’da ortalama bir embriyonun baş-popo uzunluğu 22 mm civarındadır. Haftanın son günü olan 9+6’da bu değer 31 mm’ye çıkar^1,2. Yani embriyo tek bir haftada aşağı yukarı bir santimetre uzar. Günlük bir kıyas isterseniz: hafta sonunda iri bir zeytin tanesi kadardır.

Bu sayıları okurken iki şeyi bilmek işe yarar. Birincisi, “ortalama” bir aralığın ortasıdır. 9+0’da embriyoların büyük çoğunluğu, yani 3. ile 97. persentil arasındakiler, 14 ile 29 mm arasındadır². Bu aralığın her yeri olağandır. İkincisi, sayılar kullanılan standarda göre biraz değişir. Eski ama hâlâ yaygın olan Robinson ve Fleming formülü aynı hafta için 24–32 mm verir³. Raporunuzdaki sayı bir iki milimetre farklıysa nedeni çoğu zaman budur.

Ağırlık bu haftalarda ultrasonla ölçülmez. Elimizdeki veriler, formalinde saklanmış az sayıda embriyonun tartılmasından geliyor; bunlardan biri yüz yıl önce, biri yakın zamanda yapıldı. Bu boydaki embriyolar yaklaşık 1–3 gram geliyor^4,5. Bu sayı kabaca bir fikir verir, kesin bir değer değildir.

9. hafta 7.–10. haftalar yan yana

26 mm (2,6 cm) 9+3’te ortalama baş-popo uzunluğu

Aynı günde embriyoların büyük çoğunluğu (3.–97. persentil) 18–35 mm arasındadır. Bu aralığın her yerindeki bir ölçüm olağandır.

Haftanın günü: 9+3

Ağırlık

Yaklaşık 1–3 g. Bu haftalarda ağırlık ultrasonla ölçülmez; değer, az sayıda örnekten gelir.

Ölçek

Cetvel yaklaşık ölçekte; telefonlarda gerçek boyuttan biraz sapabilir. Gerçek boyut için kalibre et

Eklemek değil, eksiltmek: parmaklar nasıl ayrılır?

Birkaç hafta önce kolun ucunda yassı bir kürek vardı: el plağı. 7. haftanın sonuna doğru bu plağın içinde beş koyu şerit belirdi. Bunlara parmak ışınları denir; ileride parmak kemiklerine dönüşecek hücrelerin yoğunlaştığı yerlerdir. 8. haftada plağın kenarında, ışınların arasına denk gelen küçük çentikler açıldı^7,6.

9. haftada sıra ışınların arasındaki dokuya geliyor. Parmaklar dışarı doğru büyüyerek ayrılmaz. Aradaki hücreler kendilerini düzenli biçimde ortadan kaldırır. Buna apoptozApoptozapoptosisProgramlı hücre ölümü: hücrenin, çevresine zarar vermeden kendini düzenli biçimde ortadan kaldırması. Gelişim sırasında dokulara şekil vermenin yollarından biridir.Sözlükte açKapat, yani programlı hücre ölümü denir: hücre, çevresine zarar vermeden kendini söküp temizlenmeye bırakır. Bu hücre ölümü uçtan tabana doğru ilerler. Haftanın başında kısa, küt ve perdeli parmaklar görülür; haftanın sonuna doğru parmaklar birbirinden ayrılır^7,6. Ayaklarda aynı süreç birkaç gün geriden gelir, bu yüzden ayak parmakları bu hafta hâlâ perdelidir.

Şekil 1’deki gerçek fotoğrafta bu aşama görülüyor: parmaklar belirgin ama tabanları hâlâ birbirine yakın.

Hangi hücrenin öleceğine sinyaller karar verir. Bu sinyallerin en iyi bilineni kemik morfogenetik proteinleridir (BMP)⁹. Süreç tam işlemezse parmaklar yapışık kalabilir. Bu duruma sindaktiliSindaktilisyndactylyEl ya da ayak parmaklarının birbirine yapışık olması. Parmak aralarındaki dokunun gelişim sırasında tam çekilmemesiyle ilişkilidir.Sözlükte açKapat denir ve yaklaşık 2000 doğumda bir görülür⁹. Bu dersin konusu sindaktili değil. Burada önemli olan şu: vücut, şekil vermek için eksiltmeyi de bir araç olarak kullanıyor.

Derine inÖlüm emrini kim veriyor?

Uzun süre, BMP’lerin parmak arasındaki hücreleri doğrudan ölüme yönlendirdiği düşünüldü. Fare embriyolarındaki deneyler bu resmi biraz karmaşıklaştırdı. Uzuv tomurcuğunun ucunda, büyümeyi sürdüren sinyaller (FGF) salgılayan ince bir hücre şeridi vardır. BMP’lerin bu sinyalleri baskılayarak dolaylı yoldan etki ettiği görüldü¹⁰. Yani hücreye “öl” diyen tek bir molekül yok; karar sinyallerin dengesinden çıkıyor. İnsan embriyosunda bu ayrıntılar doğrudan izlenemediği için bilgilerin çoğu hayvan çalışmalarından geliyor.

Bu haftanın ilkleri

Kollar ve yüz

Kollar artık dirsekten bükülebiliyor. Haftanın ortasına doğru bilekler de hafifçe bükülür ve eller göğsün önünde birbirine yaklaşır⁷. Yüzde göz kapağı kıvrımları gözün üzerine doğru hızla ilerliyor. Dış kulak, yani kulak kepçesi, belirgin biçimde şekilleniyor; burnun ucu yandan bakınca seçilebiliyor⁷.

Kalp

Kalbin iki karıncığı arasındaki açıklık bu dönemde kapanır; karıncıklar artık ayrı odacıklardır¹¹. Kulakçıklar arasındaki küçük geçit ise (foramen ovale) doğuma kadar açık kalır. Bu bir kusur değildir, rahimdeki dolaşımın parçasıdır. Kalp atış hızı da bu haftalarda zirveye yaklaşır: dakikada ortalama yaklaşık 165–180 atış. Sonrasında hız yavaş yavaş düşer^12,13. Ultrasonda duyduğunuz hızlı ritim bu yüzden olağandır.

Kemikler

İlk kemikleşme köprücük kemiğinde ve alt çenede başladı⁸. Bu hafta kol ve bacakların uzun kemiklerinin çevresinde de ince bir kemik kılıf oluşmaya başlıyor⁷. İskeletin geri kalanı henüz kıkırdaktan ibaret.

Bağırsaklar kordonun içinde

Bağırsaklar karın boşluğundan daha hızlı uzadığı için bir kısmı geçici olarak göbek kordonunun içine taşar⁷. Buna fizyolojik herniasyonFizyolojik herniasyonphysiological umbilical herniationHızla uzayan bağırsakların, karın boşluğu henüz küçükken geçici olarak göbek kordonunun içine taşması. Olağandır; bağırsaklar ilk trimesterin sonuna doğru karına geri döner.Sözlükte açKapat denir ve olağandır. Ultrasonda yaklaşık 7. haftanın sonundan 12. haftaya kadar görülebilir; ardından bağırsaklar karına geri döner¹⁴.

Cinsiyet: belirlendi ama görünmüyor

Genetik cinsiyet döllenme anında belirlendi. Y kromozomu taşıyan embriyolarda testis gelişimini başlatan genler, döllenmeden yaklaşık 40 gün sonra devreye girdi¹⁵. Bu, gebelik yaşıyla 7. haftanın sonuna denk gelir. Dış genital organlar ise henüz iki cinsiyette de birbirine çok benzer. Ultrasonla ayırt edilebilmeleri için birkaç hafta daha gerekir¹⁶.

Hareketler

Embriyo hareket ediyor. Ultrasonla yapılan klasik bir çalışmada ilk hareketler 7,5. haftada görüldü. İrkilmeler, bütün vücudun katıldığı genel hareketler ve hıçkırık 8. ile 10. haftalar arasında başladı¹⁷. Şekil 1’deki ultrason kaydında bu kıpırtıların birini görüyorsunuz. Bunları hissetmek için henüz çok erken. Anne adaylarının çoğu hareketleri 16. ile 24. haftalar arasında hisseder; ilk gebelikte bu genellikle 20. haftadan sonra olur¹⁸.

Embriyonik dönemin son haftası

Embriyo gelişimi, dış görünüşe göre 23 Carnegie evresineCarnegie evresiCarnegie stageEmbriyonun ilk sekiz haftasını, yaşına göre değil görünür özelliklerine göre 23 evreye ayıran uluslararası sınıflandırma.Sözlükte açKapat ayrılır. Bu hafta embriyo 20. evreden 22. evreye ilerler. Son evre olan 23. evreye döllenmeden yaklaşık 56 gün sonra ulaşılır⁶; bu, gebelik yaşıyla 10. haftanın başı demektir. Yani bu hafta embriyonik dönemin son haftasıdır. Temel yapıların neredeyse hepsi yerini aldı; bundan sonrası esas olarak büyüme ve olgunlaşma. İlk haftaların dış etkilere neden daha duyarlı olduğunu bir sonraki derste anlatıyoruz.

Bu haftalarda bir ultrason yapıldıysa raporda baş-popo uzunluğu ve kalp atışı yazar. İlk trimesterde ölçülen baş-popo uzunluğu, gebelik yaşını belirlemenin en güvenilir yoludur. Son adet tarihine göre hesaplanan haftayla belirgin bir fark çıkarsa hekiminiz tahmini doğum tarihini ultrasona göre düzeltebilir¹⁹. Bu bir sorun işareti değildir. Son adet tarihi yalnızca bir tahmindir; yumurtlama her döngüde aynı günde olmaz.