Gebeliğin yapı taşları: rahim, plasenta, amniyon, kordon

Bebek dokuz ay boyunca, bir kısmını kendi hücrelerinin kurduğu bir ortamda büyür. Bu ortamın beş parçası var: rahim, plasenta, amniyon kesesi ve sıvısı, göbek kordonu ve rahim ağzı. Bu ders her birinin ne işe yaradığını ve birbirine nasıl bağlandığını anlatıyor.

En çok üzerinde durduğumuz soru şu: Plasenta neyi geçirir, neyi geçirmez? Beslenme, ilaç ve enfeksiyon derslerinin hepsi bu sorunun cevabına dayanıyor.

Gebeliğin sonlarında karnın yandan kesiti: rahim, rahim duvarına tutunmuş plasenta, göbek kordonu, bebeği saran amniyon kesesi ve sıvısı, rahim ağzı ve vajina. — Şekil 1Gebeliğin sonlarında rahim ve içindekiler
Yandan kesit. Bebek başı aşağıda, amniyon sıvısının içinde; kordon onu rahmin üst duvarındaki plasentaya bağlıyor. Kordon çizimde sadeleştirilmiş. Görsele dokunursanız büyük boyutta açılır.

Rahim: büyüyen bir kas

Rahim, kalın kas duvarlı bir organdır. Gebelikte iç tabakası kalınlaşır, damarları genişler ve bebeğe yer açmak için büyür. Doğuma geldiğinde normal boyutunun kat kat üstündedir¹. Sayılarla söylersek: tutunma sırasında yaklaşık 70 gram gelen ve 10 mililitre alan rahim, doğumda yaklaşık 1 kilograma ve 5 litre kadar hacme ulaşır².

Gebelik boyunca bu kasın kasılma etkinliği baskılanır. Doğumda ise rahim bütün olarak kasılarak bebeği dışarı iter². Doğumun nasıl başladığını M8 modülünde anlatıyoruz.

Plasenta: bebeğin yaşam desteği

PlasentaplacentaRahim duvarına tutunan, anne ile bebek arasında oksijen, besin ve atık alışverişini sağlayan ve gebelik hormonlarını üreten organ. Anne ve bebeğin kanı burada birbirine karışmaz.Sözlükte aç, rahim duvarına tutunan disk biçiminde bir organdır. Annenin değil, bebeğin organıdır: embriyonun ilk hücrelerinin bir kısmından oluşur^1,3. Gebelik boyunca bebeğin yaşam destek sistemi gibi çalışır¹. Bebeğin akciğerleri henüz hava solumadığı için oksijeni alan, karbondioksidi veren, besinleri alıp atıkları gönderen plasentadır⁴.

Doğumda plasenta yaklaşık 22 cm çapında ve yaklaşık 500 gramdır³. Bebekten sonra o da doğar. Halk arasında “eş” ya da “son” diye bilinmesi bundandır.

Kan karışmaz; alışveriş ince bir zarın iki yanında olur

Plasentanın bebek tarafı, annenin kanına doğru ağaç gibi dallanan Koryon villusuchorionic villusPlasentanın annenin kanına uzanan parmak gibi dalları. İçlerinde bebeğin damarları bulunur; oksijen ve besin alışverişi bu dalların ince duvarından olur.Sözlükte aç oluşur. Bebeğin kılcal damarları bu dalların içindedir. Annenin kanı ise villusların arasındaki boşluğu doldurur (Şekil 2). Böylece iki kan çok geniş bir yüzeyde birbirine çok yaklaşır, ama arada her zaman ince bir zar kalır⁵. Oksijen, besinler ve atıklar bu zarın iki yanı arasında geçer. Anne ile bebeğin kanı normalde karışmaz.

Plasenta hormon da üretir. Bu hormonlar annenin metabolizmasını gebeliğe göre ayarlar. Önce annenin enerji depolarını artırır, gebeliğin sonlarında ve emzirme döneminde bu depoları bebeğin büyümesine açar⁵. Plasentanın hormon işini M1.H12 ve M2.1’de anlatıyoruz.

Solda erken gebelikte rahim, embriyo, amniyon ve plasenta; sağda plasentanın yakından kesiti. Bebeğin damarları parmak gibi uzanan villusların içinde, annenin kanı villusların arasındaki boşlukta. — Şekil 2Plasenta: kesitte ve gerçekte
Çizimde solda erken gebelik, sağda plasentanın yakından kesiti var. Bebeğin damarları (kırmızı ve mavi) villusların içinde; annenin kanı villusların arasındaki boşlukta. Fotoğraf, doğumdan sonra plasentanın bebeğe bakan yüzünü gösteriyor.

Doğumdan sonra bir kapta duran plasenta, bebeğe bakan yüzünden. Yüzeyde dallanan damarlar ve beyaz göbek kordonu görülüyor. — Şekil 2Plasenta: kesitte ve gerçekte
Çizimde solda erken gebelik, sağda plasentanın yakından kesiti var. Bebeğin damarları (kırmızı ve mavi) villusların içinde; annenin kanı villusların arasındaki boşlukta. Fotoğraf, doğumdan sonra plasentanın bebeğe bakan yüzünü gösteriyor.

Plasenta neyi geçirir, neyi geçirmez?

Plasenta bir süzgeç değil, bir alışveriş yüzeyidir. Bebeğe gereken her şeyi geçirmek için kurulmuştur. Bu yüzden annenin kanındaki başka birçok madde de bebeğe ulaşır. Bu dersin en önemli fikri bu.

Geçenler

Oksijen, besinler ve atıklar. Plasentanın asıl işi bu alışveriştir^1,4.
Birçok ilaç ve kimyasal madde. Kimisi zardan kendiliğinden geçer, kimisini plasentanın taşıyıcı molekülleri geçirir⁶.
Alkol. Annenin kanından plasentayla bebeğe geçer. Bebeğin karaciğeri alkolü işleyecek kadar gelişmemiştir⁷.
Annenin antikorlarından biri, IgG. Beş antikor türünden yalnızca IgG önemli miktarda geçer. Bebeği, kendi bağışıklık sistemi henüz yetersizken korur⁹.
Bazı mikroplar. Plasenta mikropların bebeğe geçmesini büyük ölçüde engeller. Ama toksoplazma, kızamıkçık virüsü ve sitomegalovirüs gibi bazıları bu savunmayı aşabilir¹⁰. Bunlar bebeğe zarar verebilir¹¹.

Geçmeyenler ya da güç geçenler

Kanın kendisi. İki dolaşımı ince bir zar ayırır⁵.
Çok büyük moleküller. Çoğunlukla geçmez; IgG bunun istisnalarından biridir⁹.

Bir maddenin geçmesi, her zaman bebeğe zarar verdiği anlamına gelmez. Geçmemesi de her zaman zararsız olduğu anlamına gelmez. Örneğin sigaranın bebeğe zararının bir kısmı, bebeğin oksijen kaynağını kısmasından gelir⁸. Gebelikte ilaç, takviye, yiyecek ve alışkanlıklarla ilgili her öneri bu iki soruya dayanır: Bu madde bebeğe ulaşıyor mu? Ulaşıyorsa ya da ulaşmadan bebeği etkiliyorsa, ne yapıyor? İlaç kararlarını bu yüzden hekiminizle verin. Bu kursta ilaç dozu yok. Alkolü ve kafeini M3.5’te, gıdalardan bulaşan enfeksiyonları M3.4’te, sigarayı M5.2’de, aşıları M4.8’de anlatıyoruz.

Amniyon kesesi ve sıvısı

Bebek, Amniyon kesesiamnionBebeği saran, içi amniyon sıvısıyla dolu ince zar. Bebeği darbelerden korur, hareket etmesine ve akciğerlerinin gelişmesine alan açar.Sözlükte aç denen ince bir zarın içinde, sıvıda yüzer. Sıvının miktarı gebeliğin yaklaşık 34. haftasında en yüksek düzeye, ortalama 800 mililitreye ulaşır. 40. haftada bebeği yaklaşık 600 mililitre sıvı sarar¹².

Bu sıvı durgun değildir. Bebek onu yutar, “solur” ve geri bırakır¹². Son trimesterde sıvının en büyük kaynaklarından biri bebeğin idrarıdır¹³. Yani bebeğin yuttuğu sıvının önemli bir kısmı, yine bebeğin böbreklerinden gelir.

Amniyon sıvısının işleri şunlar¹²:

Bebeğin hareket etmesine alan açar; bu, kemiklerin düzgün gelişmesine yardım eder.
Akciğerlerin gelişmesine yardım eder.
Göbek kordonunun sıkışmasını önler.
Bebeğin çevresindeki sıcaklığı sabit tutar.
Dışarıdan gelen darbeleri yumuşatır.

“Su gelmesi”, bu kesenin açılıp sıvının vajinadan gelmesidir. Çoğunlukla doğum sırasında olur, ama doğum başlamadan önce de olabilir¹⁴. Hangi haftada olursanız olun, su geldiğini düşünürseniz, azar azar bir sızıntı da olsa, beklemeden hastaneye başvurun¹⁴. Hemen başvurmanız gereken bütün belirtiler Acil durum sayfasında. Sıvı miktarının ultrasonla nasıl izlendiğini M11.6’da, erken su gelmesini M11.5’te anlatıyoruz.

Göbek kordonu

Göbek kordonuumbilical cordBebeği plasentaya bağlayan, içinde iki atardamar ve bir toplardamar taşıyan kordon.Sözlükte aç bebeği plasentaya bağlar. İçinde genellikle üç damar bulunur: bir toplardamar ve iki atardamar¹⁵. Adlar ilk bakışta ters gelebilir. Oksijenli kanı plasentadan bebeğe taşıyan toplardamardır. Atardamarlar ise oksijeni azalmış kanı bebekten plasentaya geri götürür¹⁵. Çünkü damarlara ad, taşıdıkları kanın oksijenine göre değil, yönüne göre verilir: kalpten uzaklaşan damar atardamar, kalbe dönen damar toplardamardır.

Damarları Wharton jölesi denen yumuşak, esnek bir doku sarar. Bu jöle damarları basıya ve bükülmeye karşı korur. İçinde sinir yoktur¹⁵. Doğumda kordon yaklaşık 50 cm uzunluğunda ve 2 cm kalınlığındadır. Normalde plasentanın ortasına bağlanır¹⁵.

Doğumdan hemen sonra kesilmiş bir göbek kordonunun ucu. Kesitte üç damarın ağzı ve onları saran açık renkli jöle görülüyor. — Şekil 3Göbek kordonunun kesiti
Doğumdan hemen sonra kesilmiş bir kordonun ucu. Kesitte üç damarın ağzı, çevrelerinde de açık renkli jöle görülüyor.

Gelenek kutusu

“Kollarını başının üstüne kaldırma, kordon bebeğin boynuna dolanır.”

Kanıt ne diyor?: Kordonun bebeğin boynuna dolanması sık görülür. Bebeklerin yaklaşık yüzde 10 ile 29’unda vardır ve haftalar ilerledikçe sıklaşır: 20. haftada yaklaşık yüzde 6 iken 42. haftada yüzde 29’a çıkar¹⁶. Çoğu, bebekte bir sorunla ilişkili değildir¹⁶. Olası etkenler olarak rahmin, bebeğin ve kordonun uzunlukları ile plasentanın ve amniyon sıvısının hacmi sayılıyor. Annenin kol hareketleri bu etkenler arasında yok¹⁶.
Pratikte: Bu öğüt yüzünden kollarınızı kaldırmaktan kaçınmanızı gerektiren bir bilgi yok. Bebeğin hareketlerini hissetmeye başladıktan sonra asıl dikkat etmeniz gereken, hareketlerin olağan düzeni. Hareketler azalır ya da değişirse ertesi günü beklemeden hastaneye başvurun¹⁷.

Rahim ağzı ve nişan

Rahim ağzı (serviks)cervixRahmin vajinaya açılan dar alt ucu. Gebelik boyunca sıkı ve kapalı durur; doğuma doğru yumuşar, kısalır ve açılır.Sözlükte aç, rahmin vajinaya açılan dar alt ucudur. Olağan bir gebelikte üçüncü trimesterin sonlarına kadar sıkı, uzun ve kapalı kalır. Sonra doğuma hazırlık olarak yumuşar, kısalır ve açılmaya başlar¹⁸.

Gebelik boyunca rahim ağzının kanalını bir mukus tıkacı doldurur. Bu tıkaç bir kapı bekçisi gibi çalışır. Yapısı ve bağışıklık özellikleriyle vajinadan yukarı doğru ilerleyen mikropları yavaşlatır¹⁹, ama tamamen durduramaz²⁰.

Tıkaç, doğum başlamadan hemen önce ya da doğumun başında gelir. Pembe, yapışkan, jöle kıvamında bir akıntıdır; tek parça ya da birkaç parça halinde gelebilir. Pembe rengi, içindeki az miktarda kandan gelir¹⁴. Türkçede buna Nişan (mukus tıkacı)show, mucus plugGebelik boyunca rahim ağzını tıkayan mukusun doğumdan kısa süre önce ya da doğumun başında gelmesi. Pembe ya da kanla karışık, jöle kıvamında bir akıntıdır.Sözlükte aç denir. Nişan, rahim ağzının açılmaya başladığını gösterir. Doğum hemen ardından gelebilir, birkaç gün de sürebilir. Bazen hiç nişan görülmez¹⁴.

Nişanla gelen kan azdır. Daha fazla kan geliyorsa bir sorun olabilir; beklemeden hastaneyi ya da hekiminizi arayın. 37. haftadan önce doğumun başladığını düşünüyorsanız da öyle¹⁴.

Derine inBebek rahimde nasıl “nefes alır”?

Bebeğin akciğerleri doğuma kadar sıvıyla doludur ve gaz alışverişi yapmaz; bu işi plasenta görür⁴. Bu yüzden bebeğin dolaşımında, akciğerleri ve karaciğeri büyük ölçüde atlatan üç kestirme yol vardır⁴:

Duktus venozus. Plasentadan göbek toplardamarıyla gelen oksijenli kanın bir kısmını karaciğerin yanından geçirip alt ana toplardamara, oradan kalbin sağ kulakçığına yollar.
Foramen ovale. İki kulakçık arasındaki bir açıklık. Oksijeni en yüksek kan akımı buradan sol kulakçığa geçer. Sol karıncık bu kanı kalbin kendi damarlarına, beyne ve kollara pompalar.
Duktus arteriyozus. Sağ karıncığın akciğer atardamarına pompaladığı kanın çoğunu, gebeliğin sonlarında yaklaşık yüzde 73’ünü, akciğerlere uğratmadan aortun aşağı inen kısmına aktarır.

Kan, leğen bölgesindeki atardamarlardan ayrılan göbek atardamarlarıyla plasentaya geri döner⁴. Doğumda bebek nefes almaya başlar, akciğerlerdeki sıvı boşalır, plasenta ayrılır ve bu kestirmeler hızla kapanmaya başlar⁴.

Bebeğin rahimdeki dolaşımı: plasentadan gelen göbek toplardamarı, karaciğeri atlatan duktus venozus, kalpteki foramen ovale ve akciğerleri atlatan duktus arteriyozus. — Şekil 4Bebeğin rahimdeki dolaşımı