5. hafta: Nöral tüp kapanıyor, kalp atmaya başlıyor

Gebeliğin 5. haftası, döllenmeden sonraki 21. ile 27. günlere denk gelir. Dışarıdan bakınca hiçbir şey değişmiş görünmez. Embriyonun içinde ise gebeliğin en hızlı haftalarından biri yaşanıyor: geçen hafta oluşan üç tabaka organlara dönüşmeye başlıyor, sinir sisteminin temeli olan nöral tüp birkaç gün içinde kapanıyor ve kalp ilk kez atıyor.

Ne kadar büyük?

Haftanın başında embriyo 1,5–2,5 mm, sonunda 3–5 mm kadardır¹. Yani bir hafta içinde boyu kabaca ikiye katlanır. Artık yassı bir disk değil: kenarlarından kıvrılarak bir boru biçimini almaya başlıyor. Sırtı boyunca, ileride omurları ve gövde kaslarını oluşturacak küçük bölütler (somitler) diziliyor. Hafta başında birkaç tane olan bu bölütlerin sayısı, hafta sonunda yirmiyi geçiyor¹.

Üç tabaka, üç kader

Geçen hafta embriyonun üç tabakası oluştu: ektoderm, mezoderm ve endoderm. Bundan sonra kurulacak her organın kökü bu üç tabakadan birinde²:

• Ektoderm (dış tabaka): sinir sistemi, deri ve sinir kabarığı (nöral krest) denen bir hücre grubundan gelişen dokular.
• Mezoderm (orta tabaka): iskelet, kıkırdak, bağ dokusu, gövde kasları, böbrekler ve kan.
• Endoderm (iç tabaka): sindirim, solunum ve idrar yolları ile hormon salgılayan bezlerin birçoğu.

Bu hafta en çok ilerleyen iki yapı nöral tüp ve kalp.

Nöral tüp kapanıyor

Sinir sistemi, embriyonun sırtında ektodermin kalınlaşmasıyla başlar. Bu kalın şeridin iki kenarı kabarır, birbirine doğru kıvrılır ve ortada birleşerek bir tüp oluşturur. Bu tüp, ileride beyni ve omuriliği oluşturacak olan nöral tüptürNöral tüpneural tubeEmbriyonun sırtındaki şeridin kıvrılıp kapanmasıyla oluşan tüp. Beyin ve omurilik bundan gelişir. Döllenmeden yaklaşık 28 gün sonra, gebelik yaşıyla 6. haftanın başında kapanmış olur.Sözlükte açKapat³.

Tüp aynı anda her yerde kapanmaz. Birleşme önce beynin ve omuriliğin birleşeceği yerde başlar, sonra iki uca doğru fermuar gibi ilerler³. Takvim kabaca şöyle:

Döllenmeden sonra	Gebelik yaşı	Ne oluyor?
22.–23. gün	5+1 – 5+2	Kıvrımlar ortada birleşmeye başlar
24. gün civarı	5+3	Baş ucundaki açıklık kapanır
26. gün civarı	5+5	Kuyruk ucundaki açıklık bir gün içinde kapanır
28. gün	6+0	Nöral tüp normalde tamamen kapanmıştır

Günler UNSW Embryology’den^3,4; embriyodan embriyoya bir iki gün oynayabilir. Gebelik yaşı, 28 günlük bir döngü varsayılarak hesaplandı.

Folat neden tam bu haftalar için önemli?

Tüp bir yerde tam kapanmazsa doğumsal bir kusur oluşur: nöral tüp defektiNöral tüp defektineural tube defectNöral tüpün bir yerde tam kapanmamasıyla oluşan doğumsal kusur; en bilineni spina bifida. Gebelikten önce başlanıp ilk 12 hafta boyunca alınan folik asit riski azaltır.Sözlükte açKapat. En bilineni, omurganın alt kısmında görülen spina bifidadır. Nöral tüp defektleri en sık görülen doğumsal kusurlar arasındadır. Gebe kalmaya çalışmaya başlandığı andan gebeliğin 12. haftasına kadar alınan folik asit bu kusurları önleyebilir⁵.

Takvime bakınca nedeni açık: tüp, döllenmeden sonraki dördüncü haftanın sonunda kapanmış oluyor. Bu, çoğu kişinin gebeliği yeni öğrendiği ya da henüz öğrenmediği bir zaman. Bu yüzden folik asidin gebelikten önce, ideal olarak üç ay önceden başlanması öneriliyor⁶. Gebeliği öğrendiğinizde henüz başlamadıysanız geç kalmış sayılmazsınız; öneri ilk 12 hafta boyunca kullanmak⁶. Hangi dozu kullanacağınızı hekiminize ya da eczacınıza sorun. Folatı ve onu içeren yiyecekleri M3.2’de ayrıntılı anlatıyoruz.

Kalp atmaya başlıyor

Geçen haftanın sonunda belirmeye başlayan kalp taslağı bu hafta basit bir tüpe dönüşür ve kasılmaya başlar. UNSW’ye göre insan kalbi döllenmeden 22–23 gün sonra atmaya başlar; vücutta çalışmaya başlayan ilk organdır⁴. Bu, gebelik yaşıyla 5+1 ile 5+2 arasıdır. MSD el kitabı da kalbin kan pompalamaya yaklaşık 5. haftada başladığını yazıyor⁸.

Bu tüp, önümüzdeki haftalarda kıvrılıp bölünerek dört odacıklı kalbe dönüşecek. 9. hafta dersinde karıncıkların birbirinden ayrıldığını görmüştük.

Derine inKalbin ilk atışı: 22. gün mü, 28. gün mü?

Kaynaklar bu konuda bir haftaya varan farklı günler verebiliyor. İnsan embriyosu atlası EHD, kalbin ilk kasılmasını 1987 tablosuna göre döllenmeden 22 gün sonraya koyuyor. Daha yeni yaş tahminlerini kullanan kaynaklar ise aynı olayı 28, 29, hatta 30. güne yerleştiriyor⁷.

Fark, kalbin ne zaman attığından değil, embriyonun yaşının nasıl hesaplandığından geliyor. Gelişim evreleri aynı, ama her evreye verilen gün farklı. EHD ve UNSW gibi bu sitede kullandığımız kaynaklar 1987 tablosunu izliyor⁷. Pratikte sizi ilgilendiren soru başka: kalp atışı ultrasonda ne zaman görülür? Bunun cevabı aşağıda.

Ultrasonda ne görülür?

Bu hafta ultrason, embriyonun içindeki bu gelişmelerin çoğunu henüz gösteremez. Vajinal ultrasonda kese yaklaşık 5. haftada, yolk kesesi yaklaşık 5,5. haftada, embriyo ise yaklaşık 6. haftada seçilir. Bu sıralama oldukça düzenlidir⁹. Kalp atışı en erken 6. haftada, embriyo 1–2 mm boyundayken görülebilir⁹. Şekil 1’deki kayıtta olduğu gibi, bazen 5. haftanın sonunda da seçilebiliyor.

Yani bu hafta yapılan bir ultrasonda yalnızca kesenin, belki de yolk kesesinin görülmesi olağandır. Kalp atışının görülmemesi bu haftada tek başına bir şey söylemez. Hekiminiz gerekirse ultrasonu birkaç gün ya da hafta sonra tekrarlar. Hangi bulgunun ne anlama geldiğini 6. hafta dersinde anlatıyoruz.

Ultrason görüntüsü: James Heilman, MD · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ultrason kaydı: Mikael Häggström · CC0 · Wikimedia Commons