1.–3. hafta: Döllenme ve yolculuk

M0.2’de anlattığımız gibi, gebelik haftaları son adetin ilk gününden sayılır. Bu yüzden ilk iki haftada henüz gebelik yoktur; vücut bir sonraki yumurtlamaya hazırlanır. Döllenme 2. haftanın sonunda, tutunma 3. haftada olur. Bu ders bu üç haftayı bir arada anlatıyor.

Çoğu kişi bu dersi geriye dönük okur: test pozitif çıktığında bu üç hafta çoktan geçmiştir. Yine de sonraki her şey burada kurulur. Plasentanın kökü, embriyonun ilk hücreleri ve bebeğin genetik cinsiyeti bu haftalarda ortaya çıkar.

1. ve 2. hafta: Vücut hazırlanıyor

Adet döngüsünün ilk yarısında östrojen hormonu yükselir. Yumurtalıkta bir yumurta olgunlaşır, rahim zarı kalınlaşmaya başlar¹. Sonra yumurta yumurtalıktan bırakılır; buna yumurtlama denir. 28 günlük bir döngüde bu, adetin başlamasından yaklaşık 14 gün sonradır². Döngü kısaldıkça ya da uzadıkça yumurtlama günü de kayar. M0.2’deki hesabın bir tahmin olması bundandır. Yumurtlamadan sonra progesteron hormonu rahmi tutunmaya hazırlar¹.

Doğurgan pencere

Bırakılan yumurta yaklaşık 12–24 saat yaşar². Sperm ise kadının üreme yolunda birkaç gün canlı kalabilir. Kaynaklar 3 ila 5 gün² ile 7 güne kadar¹ arasında değişen süreler veriyor.

Gebe kalmayı deneyen 221 kadının günlük idrar örnekleriyle izlendiği klasik bir çalışmada, gebelik yalnızca altı günlük bir pencerede başladı: yumurtlamadan önceki beş gün ve yumurtlama günü³. Gebe kalma olasılığı, yumurtlamadan beş gün önceki ilişkide yaklaşık yüzde 10 iken yumurtlama günündeki ilişkide yüzde 33’e çıktı³. Yani en doğurgan günlerde bile her döngüde gebelik olmaz.

Döllenme: yaklaşık 2+0

Sperm, vajinadan rahme, oradan yumurta kanalına (tüpe) 5 dakika içinde ulaşabilir⁴. Döllenme çoğunlukla tüpte olur⁴, tüpün ampulla denen bölümünde⁵. Yumurta ile sperm birleşince tek bir hücre oluşur: zigotZigotzygoteYumurta ile spermin birleşmesiyle oluşan tek hücre. Yaklaşık 0,1 mm çapındadır; bütün vücut bu hücrenin bölünmeleriyle oluşur.Sözlükte açKapat. Zigotun çapı 0,1–0,15 mm’dir⁶; bir kâğıt yaprağının kalınlığı kadar.

Fotoğraf: NinaSes · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Fotoğraf: Ekem, RWJMS tüp bebek programı · Kamu malı · Wikimedia Commons

Fotoğraf: Ekem, RWJMS tüp bebek programı · Kamu malı · Wikimedia Commons

Genetik cinsiyet bu anda belirlenir

Yumurta her zaman bir X kromozomu taşır. Sperm ise ya bir X ya bir Y taşır; bebeğin genetik cinsiyetini belirleyen, spermin getirdiği kromozomdur¹⁰. X getirirse XX, yani kız; Y getirirse XY, yani erkek. Cinsiyet organlarının gelişimi ise haftalar sonra başlar; bunu M1.H09’da anlatıyoruz.

Tüpteki yolculuk: ilk beş gün

Zigot, tüp boyunca rahme doğru ilerlerken bölünmeye başlar. Günler kabaca şöyle:

Döllenmeden sonra	Gebelik yaşı	Ne oluyor?
1. gün	2+1	Zigot; ilk bölünme 1–2. günde
2.–4. gün	2+2 – 2+4	Hücreler bölünerek çoğalır; 4. gün civarında 16–20 hücreli dolu bir top (morula)
3.–5. gün	2+3 – 2+5	Rahme ulaşır
5. gün civarı	2+5	İçi sıvı dolu bir top olur (blastosist) ve saydam kabuğundan çıkar
5.–6. gün	2+5 – 2+6	Rahim duvarına yapışır
6.–7. gün	2+6 – 3+0	Rahim duvarının içine yerleşmeye başlar (tutunma)
9.–10. gün	3+2 – 3+3	Tutunma tamamlanır

Tablodaki günler UNSW Embryology’nin ve MSD el kitabının verdiği yaklaşık değerler^6,7,8,4. Embriyodan embriyoya bir iki gün oynayabilir. Gebelik yaşı, 28 günlük bir döngüde döllenmenin 2+0’da olduğu varsayılarak hesaplandı.

Bu bölünmeler sırasında embriyo büyümez. Aynı hacmi giderek daha küçük hücrelere paylaştırır; ilk iki hafta boyunca boyu 0,1–0,2 mm’yi geçmez⁶.

Beşinci gün civarında blastosistBlastosistblastocystDöllenmeden yaklaşık 5 gün sonraki evre: içi sıvı dolu bir hücre topu. Dış katmanı plasentayı, içindeki hücre kümesi embriyoyu oluşturur.Sözlükte açKapat iki tür hücreye ayrışmıştır. Dıştaki ince katman trofoblastTrofoblasttrophoblastBlastosistin dış hücre katmanı. Rahim duvarına tutunmayı sağlar, hCG üretir ve plasentayla zarları oluşturur.Sözlükte açKapattır; plasentayı ve zarları oluşturacaktır. İçteki hücre kümesi ise embriyonun kendisini oluşturacaktır⁷. M0.5’te plasenta için “bebeğin organı” demiştik; işte kökü bu dış katman. Şekil 1’deki son fotoğrafta, kenardaki ince hücre halkası ile bir yanda toplanmış hücre kümesi seçilebiliyor.

Derine inİkizler ne zaman ve nasıl oluşur?

İki yolu var. Tek yumurta ikizleri, döllenmiş tek bir yumurta bölünmeye başladıktan sonra iki embriyoya ayrıldığında oluşur. Aynı yumurta ve aynı spermden geldikleri için genetik malzemeleri aynıdır⁴. Çift yumurta ikizlerinde ise birden fazla yumurta bırakılır ve her biri ayrı bir spermle döllenir. Her yumurtanın ve her spermin genetik malzemesi biraz farklı olduğu için bu ikizlerin genetik malzemesi de aynı değildir⁴.

3. hafta: Tutunma başlıyor

Blastosist, döllenmeden 5–6 gün sonra rahim duvarına yapışır⁶. 6–7. günde de duvarın içine yerleşmeye başlar⁸. Buna tutunmaTutunma (implantasyon)implantationBlastosistin rahim duvarına yapışıp içine yerleşmesi. Döllenmeden yaklaşık 6–7 gün sonra başlar, birkaç gün içinde tamamlanır.Sözlükte açKapat denir. Trofoblast hücreleri rahim duvarının dokusunu çözen maddeler salgılar ve blastosistin duvara gömülmesini sağlar. Sonra blastosisti tamamen sarar ve çevresinde annenin kanıyla dolacak boşluklar açar⁸. M0.5’te anlattığımız, villusların arasında dolaşan anne kanının yeri bu boşluklardan gelişir. Tutunma yaklaşık 9. günde tamamlanır⁸; gebelik yaşıyla 3. haftanın ortası.

Araştırmacılar tutunmanın zamanını, idrarda hCG hormonunun ilk görüldüğü günle belirler. Gebe kalmayı deneyen kadınların izlendiği bir çalışmada, süren gebeliklerin çoğunda (yüzde 84) bu gün, yumurtlamadan 8 ile 10 gün sonraya denk geldi¹¹.

Bu hafta embriyo da şekillenmeye başlar. İç hücre kümesi, iki katmanlı yassı bir diske dönüşür. Diskin bir yanında amniyon boşluğu, öbür yanında yolk kesesi oluşur⁹. Amniyon kesesi belirdiğinde, döllenmeden yaklaşık 10–12 gün sonra, artık embriyo adını alır⁴. Bu iki katmanlı disk 4. haftada üç katmana geçmeye başlayacak.

Tutunan embriyonun trofoblast hücreleri hCGhCGhuman chorionic gonadotropinTutunan embriyonun dış hücrelerinin ürettiği hormon. Adetin gelmesini engelleyerek gebeliği sürdürür; gebelik testleri bu hormonu ölçer.Sözlükte açKapat adlı hormonu üretmeye başlar⁸. Bu üretim döllenmeden yaklaşık 6 gün sonra başlar¹². Gebelik testlerinin ölçtüğü hormon budur. hCG’nin adeti nasıl durdurduğunu ve testin onu ne zaman yakalayabildiğini bir sonraki derste, M1.H04’te anlatıyoruz.