İlk muayene ve ilk ultrason

Sağlık Bakanlığı’nın rehberine göre ilk izlem gebeliğin ilk 14 haftası içinde yapılır ve en az 30 dakika sürmelidir. Gebelik 14. haftadan sonra fark edildiyse de ilk görüşme “ilk izlem” sayılır¹. Bu ders o görüşmede neler olduğunu anlatıyor: sorulanlar, ölçülenler, istenen tahliller ve nedenleri, erken ultrason ve rapordaki kısaltmalar.

Neler sorulur?

İlk görüşmenin uzun bir kısmı sorularla geçer. Rehberin öngördüğü öykü şu başlıkları kapsıyor¹:

• Kişisel bilgiler: yaş, iletişim bilgileri, eğitim, sizin ve eşinizin işi, sağlık güvenceniz, akraba evliliği olup olmadığı, en yakın sağlık kuruluşuna uzaklık.
• Aile öyküsü: ailede kalıtsal hastalıklar.
• Alışkanlıklar: sigara, alkol, madde kullanımı; toprak gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği.
• Sağlık öyküsü: süregen hastalıklar, pıhtı öyküsü, geçirilmiş enfeksiyonlar ve cinsel yolla bulaşan hastalıklar, ruhsal hastalıklar, aile içi şiddet, kan nakli, talasemi taşıyıcılığı, geçirilmiş ameliyatlar, ilaç alerjileri, düzenli kullanılan ilaçlar, aşılar.
• Önceki gebelikler: kaç gebelik, kaç doğum, her birinin nasıl sonuçlandığı.
• Bu gebelik: son adetin ilk günü (bilinmiyorsa eldeki ultrason raporları), tahmini doğum tarihi, yakınmalar, kullanılan ilaçlar, yurt dışı seyahatler.

Bu soruların çoğunun cevabı, takibin nasıl planlanacağını değiştirir. Aile içi şiddet sorusu da rehberin her gebe için öngördüğü sorulardan biri.

Neler ölçülür?

Boyunuz ve kilonuz ölçülür, vücut kitle indeksiniz hesaplanır; 18,5’in altında ya da 30 ve üstündeyse diyetisyene yönlendirilirsiniz. Tansiyon, nabız ölçülür; kalp ve akciğer dinlenir; kansızlık, ödem ve varis bulgularına bakılır; rahmin büyüklüğü gebelik haftasıyla karşılaştırılır¹. Tansiyon 140/90 ya da üstündeyse uzmana sevk edilirsiniz¹. Bebeğin kalp sesi el dopleriyle 12. haftadan itibaren duyulabilir; dakikada 120 ile 160 arasındadır¹.

Sonunda bir risk değerlendirme formu doldurulur. Formdaki ölçütlerden birine bile “evet” denirse, takibinizin kadın doğum uzmanı olan bir kuruluşta sürmesi gerekir¹. Bu formun mantığını M4.1’de anlattık.

Hangi tahliller, neden?

Tahlil	Neden isteniyor?
Tam idrar tahlili ve idrar kültürü	Belirti vermeyen bir idrar yolu enfeksiyonunu bulmak ve tedavi etmek için1. Tedavi edilmezse böbrek enfeksiyonuna ve erken doğuma yol açabilir5.
Tam kan sayımı	Kansızlığı bulmak için. Kan hücreleri küçük ama demir eksikliği yoksa talasemi taraması istenir1. Kansızlık doğum öncesinde ve sonrasında komplikasyon riskini artırabilir4.
Kan grubu ve Rh (sizin ve eşinizin)	Anne Rh negatif, baba Rh pozitifse indirekt Coombs testi yapılır; negatifse 28. haftada tekrarlanır1. Amaç, annenin bebeğin kanına karşı antikor geliştirmesini önlemektir; gerekirse anne adayına bunu önleyen bir iğne yapılır3.
Hepatit B (HBsAg), aşılı olsanız bile	Annede hepatit B varsa bebeğe doğumdan sonraki 24 saat içinde aşı ve koruyucu iğne yapılır1,2.
Frengi (sifiliz)	Tedavi edilmezse bebekte ciddi sorunlara, düşüğe ya da ölü doğuma yol açabilir. Antibiyotikle tedavi edilir2.
HIV (onayınızla)	Tedavi edilmezse gebelikte, doğumda ya da emzirmeyle bebeğe geçebilir1,2.
Tiroit (TSH)	Tedavi edilmeyen tiroit yetersizliği preeklampsi, doğumsal kusur, erken doğum ve düşük riskini artırabilir1,7.
Kan şekeri (risk varsa)	Gebelikten önce var olan, fark edilmemiş bir şeker hastalığını bulmak için. Risk yoksa şeker taraması 24–28. haftalarda yapılır1.

NHS, enfeksiyon testlerinin mümkün olduğunca erken, ideal olarak 10. haftaya kadar yapılmasını öneriyor; böylece gerekirse tedavi erken başlar ve bebeğe geçme riski azalır². Tansiyon ölçümü ve idrar testi de her izlemde tekrarlanır: amaç yüksek tansiyonu, preeklampsiyi ve idrar yolu enfeksiyonlarını yakalamaktır⁶.

Aynı görüşmede ilerleyen haftalardaki tarama testleri hakkında da bilgi verilir: 11–14. haftalarda ense saydamlığı ve birleşik tarama, 18–22. haftalarda detaylı ultrason¹. Bunları M4.3’te anlatıyoruz. Toksoplazma ve kızamıkçık testleri rehberin rutin listesinde yok; neden önemli olabileceklerini M3.4’te anlattık.

İlk ultrason

Sağlık Bakanlığı rehberi ilk izlemde ultrason şart koşmuyor; rehberdeki ilk obstetrik ultrason ikinci izlemde, 18–24. haftalarda¹. Yine de birçok hekim ilk görüşmede erken bir ultrason yapar.

Vajinal mi, karından mı? İlk trimesterde tercih edilen yöntem vajinal ultrasondur⁸. Kesenin yerini, embriyoyu ve kalp atışını en iyi bu yöntem gösterir. Vajinal ultrason istemezseniz karından ultrason yapılabilir, ama erken haftalarda daha az şey görülür¹⁰.

Güvenli mi? NHS’ye göre ultrasonun anneye ya da bebeğe bilinen bir riski yok¹¹. Uluslararası ultrason derneği ISUOG da ilk trimesterde standart görüntülemenin zararlı olduğuna dair bir bulgu olmadığını belirtiyor. Ama tetkikin gereğinden uzun sürmemesini ve en düşük gücün kullanılmasını öneriyor. Kalp sesini duymaya yarayan Doppler daha fazla enerji kullandığı için, ilk haftalarda yalnızca gerektiğinde ve kısa süreyle kullanılmalı⁹.

Ne zaman ne görülür? Vajinal ultrasonda gebelik kesesi yaklaşık 5. haftada, yolk kesesi 5,5. haftada, embriyo ve kalp atışı 6. haftada görülür⁸. Kalp hızı 10. haftaya kadar artar, ortalama dakikada 171 atışa ulaşır, sonra yavaş yavaş düşer⁹.

Bir şey görülmezse? Tek bir ultrasonla verilen kararın yüzde yüz doğru olacağı garanti edilemez, özellikle çok erken haftalarda¹⁰. Embriyo 7 mm’den küçükse ve kalp atışı görülmüyorsa, karar en az 7 gün sonra yapılan ikinci bir ultrasonla verilir. Kalp atışının görülüp görülmemesi gerektiğine yalnızca son adet tarihine bakarak karar verilmez¹⁰. Ayrıntıları M1.H06’da anlattık.

Gebelik testi pozitif olduğu halde ultrasonda ne rahim içinde ne de dışında bir gebelik görülemiyorsa buna “yeri bilinmeyen gebelik” denir¹⁰. Yeri belli olana kadar dış gebelik ihtimali akılda tutulur ve kandaki hCG iki gün arayla ölçülür. hCG’nin nasıl yorumlandığını M1.H04’te anlattık.

Rapordaki kısaltmalar

Ultrason raporları İngilizce ve Türkçe kısaltmaları karışık kullanır. En sık karşılaşacaklarınız^12,13,1:

Kısaltma	Anlamı
GS ya da GK	Gebelik kesesi (gestasyonel kese)
MSD ya da OKÇ	Ortalama kese çapı
YS ya da YK	Yolk kesesi
CRL ya da BPM	Baş-popo mesafesi (uzunluğu)
FHR, FKA ya da EKAH	Bebeğin kalp atımı ya da kalp atım hızı; “FKA (+)”, kalp atışı görüldü demektir
GA	Gebelik yaşı, yani gebelik haftası
LMP ya da SAT	Son adet tarihi
EDD ya da TDT	Tahmini doğum tarihi
BPD	Başın iki yanı arasındaki çap (biparietal çap)
NT	Ense saydamlığı
AFI	Amniyon sıvısı indeksi

Raporda “korpus luteum” ya da “korpus luteum kisti” görebilirsiniz. Bu, yumurtlamadan sonra yumurtalıkta kalan ve gebeliğin ilk haftalarını hormonla destekleyen sarı cisimdir; erken gebelikte görülmesi olağandır⁸. 4. hafta dersinde hCG’nin bu yapıyı nasıl ayakta tuttuğunu anlatmıştık.